De 10 lessen over zelfstandig waarnemen

Aan het einde van het kalenderjaar verschijnen traditiegetrouw overal weer de lijstjes met terugblikken op het afgelopen jaar en goede voornemens voor het nieuwe jaar. Dit jaar voeg ik daar graag een bescheiden eigen overzicht aan toe.

Wat ik geleerd heb

In 2025 zijn we op allerlei plekken in onze organisatie actief bezig geweest met de actualiteiten en ontwikkelingen rondom zelfstandig waarnemers. We hebben gesproken met medici over samenwerken, adviestrajecten doorlopen en presentaties over dit onderwerp gegeven. We hebben zelfs nieuwe dienstverlening bedacht: Echte Hulp Bij Opdrachtgeven.
Terugkijkend op dit bewogen jaar benoem ik 10 lessen die ik in dit jaar geleerd heb.

1. Zelfstandig waarnemen kan nog steeds

De eerste belangrijke conclusie: zelfstandig waarnemen is nog altijd mogelijk.

In de beoordelingen die wij uitgevoerd hebben is een breed gedragen conclusie dat deze vorm van samenwerken rechtmatig is. De overeenkomst van opdracht is en blijft een belangrijk instrument bij het voeren van een praktijk. Als de overeenkomst op de juiste manier wordt gebruikt, dan is het een ideale manier om gelijkwaardig samen te werken met een beroepsgenoot. De overeenkomst van opdracht is en blijft een belangrijk instrument bij het voeren van een praktijk.

2. Elke beoordeling is complex en uniek

Het geven van algemene antwoorden als hoofdregel voor meerdere situaties is niet mogelijk.

Elke praktijk en elke samenwerking kent zijn eigen nuances, die allemaal aan negen verschillende gezichtspunten getoetst moeten worden. In onze begeleiding hebben we ervaren dat elke beoordeling gelaagd en complex is. Misschien is dat een open deur. Deze conclusie is ook niet nieuw, want dit is de kern van het probleem met de huidige wetgeving: het gebrek aan rechtszekerheid. Het is met de huidige regels niet mogelijk om volledige zekerheid te geven. Niet in de vorm van vuistregels en ook niet voor de weging van alle specifieke feiten en omstandigheden in de tijd.

3. Duidelijkheid is wél mogelijk

Duidelijkheid kan in veel gevallen wél gegeven worden.

In onze analyses kwam een breed spectrum aan conclusies naar voren, van schijnzelfstandigheid tot goed verdedigbaar. Elke casus kan aan de Deliveroo-gezichtspunten getoetst worden. Bij praktijkhouders die de tijd nemen om zich in de materie te verdiepen en overwogen besluiten nemen, is het eenvoudiger om een analyse te maken en helderheid te geven. Een onderbouwde keuze voor een overeenkomst van opdracht geeft al veel duiding vooraf.

4. Ambities geven kleur

De doelen en ambities van praktijkhouder en opdrachtnemer geven kleur en nuance aan de samenwerking.

Een overeenkomst wordt niet in een vacuüm gesloten. De looptijd van een overeenkomst kan voor bepaalde tijd zijn, maar een ondernemer kijkt verder vooruit. Om een overeenkomst van opdracht te toetsen wordt deze langs de meetlat van het Deliveroo-arrest gelegd en met negen criteria beoordeeld. Daarbij ligt de nadruk toch vooral op het hier en nu. Maar er zijn meer gezichtspunten.

Heeft de praktijkhouder de waarnemer kort nodig ter vervanging, voor ziek, piek of uniek? Of is een langduriger samenwerking beoogd en heeft de opdrachtnemer misschien de wens om door te groeien tot praktijkhouder? De ambities op de lange termijn, individueel en van partijen gezamenlijk, zijn een belangrijk deel van de context.

5. Waarom waarnemen?

De reden waarom de praktijkhouder en een waarnemer kiezen voor een overeenkomst van opdracht kan veel betekenen bij de vraag of deze vorm van samenwerken juridisch mogelijk is.

Het antwoord op de waarom-vraag draagt bij aan het krijgen van duidelijkheid. De antwoorden die wij kregen op die vraag variëren van financiële voordelen tot een behoefte aan flexibiliteit en de behoefte aan vrijheid en autonomie. Bij onze toetsing van praktijken zijn er tal van motivaties gegeven. Een wens van een startend medicus om te oriënteren op verschillende praktijken is bijvoorbeeld een goede reden om waar te nemen. Maar als het uitsluitend gaat om het behoud van fiscale voordelen, dan heb je de schijn al snel tegen.

6. Verbetering zit in accenten

De ruimte voor verbetering zit vaak in het aanbrengen van accenten.

Door een aantal aanpassingen door te voeren kan het zelfstandig karakter van de opdrachtnemer verder benadrukt worden. Daarmee wordt de overeenkomst van opdracht explicieter en wordt het juridisch fundament verder verstevigd. Dat zijn geen handige trucs, radicale transformaties of snelle oplossingen. Waarnemen kan de uitgesproken wens van partijen zijn, waar in de samenwerking vorm aan gegeven is. Met de conclusies van onze analyse kan de basis  worden gelegd voor advies om de gewenste rechtspositie van opdrachtgever en opdrachtnemer te verstevigen.

7. Denk na over binding aan de praktijk bij samenwerken op lange termijn

Bij structurele samenwerking op lange termijn is het van belang om na te denken over andere vormen dan een overeenkomst van opdracht.

Als partijen langer samenwerken zal het karakter van de samenwerking vaak langzaam maar zeker gaan veranderen. De samenwerking kan steeds meer gaan lijken op een arbeidsovereenkomst. Maar zelfs als er in die situatie geen sprake is van schijnzelfstandigheid, kan het vrijblijvende karakter van de overeenkomst van opdracht voor opdrachtgevers nog steeds een risico zijn. Het staat de waarnemer immers vrij om op korte termijn over te stappen naar een andere praktijk. Het bieden van perspectief zorgt dan voor binding met de praktijk.

8. Een maatschap op maat kan een alternatief zijn

Andere vormen van samenwerken kunnen uitkomst bieden.

In de medische sector is de maatschap bij uitstek een samenwerkingsvorm waarin veel ruimte is om afspraken te maken die recht doen aan bijzondere omstandigheden van jouw praktijk. Voor beroepsgenoten die parttime willen werken, met een bescheiden minderheidsdeel, die wel praktijkhouder zouden willen worden of die juist langzaam door willen groeien naar praktijkhouder zijn er mogelijkheden in een maatschap. Vanuit een meer gelijkwaardige samenwerking kan op ruimte geboden worden aan persoonlijke ambities.

9. Loondienst is geen snelle oplossing

Loondienst is niet de makkelijke en snelle oplossing die het soms lijkt te zijn.

Loondienst is een fundamenteel andere vorm van samenwerken, met andere risico’s, die vraagt om een andere benadering omdat het arbeidsrecht juist veel risico’s bij de werkgever neerlegt. Loondienst kan een passende vorm zijn, maar in sommige samenwerkingen kan het ook gaan knellen. Er is dan ineens minder gelijkwaardigheid tussen beroepsgenoten en voor ondernemerschap zal er vaak ook minder ruimte zijn.

10. Samenwerken is kiezen

Op zoek gaan naar de vraag of zelfstandigheid toegestaan is, is adviseren vanaf de achterkant.

Advisering over zelfstandigheid begint vaak met de vraag “mag dit?”. Maar het antwoord op die vraag is adviseren vanaf de achterkant. De juridische vorm wordt dan leidend in het gesprek.

De eerste vraag die gesteld moet worden is: hoe wil jij samenwerken en wat vind je daarbij belangrijk? Als opdrachtgever en opdrachtnemer die uitgangspunten helder hebben, dan kan de juridische vorm gekozen worden die daar het beste bij past. De juridische vorm is volgend.

Schijnzelfstandigheid zal ongetwijfeld ook in 2026 een belangrijk thema blijven. Met dit lijstje heb je alvast een paar inzichten om eens over na denken, die we graag in het nieuwe jaar vanuit de inhoud en met nuance met je willen bespreken.